Kỷ niệm 51 năm Ngày giải phóng Phú Yên (01/4/1975 - 01/4/2026)
CHIẾN THẮNG ĐƯỜNG 5
MỐC SON LỊCH SỬ CỦA QUÂN VÀ DÂN PHÚ YÊN
Cách đây 51 năm, sau khi thất bại tại Buôn Ma Thuột ngày 10/3/1975, quân địch tổ chức rút quân từ Tây Nguyên xuống Tuy Hòa, nhằm bảo toàn lực lượng, phòng giữ các tỉnh duyên hải miền trung, chờ thời cơ phản kích chiếm lại Tây Nguyên. Nhận lệnh của Quân khu 5, quân và dân Phú Yên đã phối hợp Sư đoàn 320 bộ đội chủ lực tổ chức tấn công, tiêu diệt, đập tan kế hoạch rút lui chiến lược của địch, góp phần to lớn vào chiến thắng của chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử, giải phóng hoàn toàn miền Nam, thống nhất đất nước.
8 giờ sáng 17/3, bộ phận tiền phương của tỉnh nhận được lệnh của Tư lệnh Quân khu 5 rằng địch ở Tây Nguyên rút quân theo đường 7 về thị xã Tuy Hòa. Tỉnh đội Phú Yên điều động toàn bộ lực lượng của tỉnh chặn đánh địch trên trục đường 7, không cho chúng chạy thoát, điều động Tiểu đoàn Bộ binh 96 cơ động lên Củng Sơn hiệp đồng cùng Sư đoàn 320 chủ lực đánh địch từ Tây Nguyên xuống.
Bộ phận tiền phương chỉ huy nổ súng tấn công địch ở hướng Tuy Hòa 2, Tiểu đoàn 96 đánh địch ở Hòa Định, Hòa Thắng, Đại đội 202 tập kích địch ở cứ điểm Núi Tranh, xã Hòa Quang. Trên hướng Tuy Hòa 1, quân ta tổ chức cho Tiểu đoàn Bộ binh 13, Tiểu đoàn Bộ binh 9, Tiểu đoàn Trợ chiến 189, Đại đội Đặc công 25, Đại đội 201, Đại đội 7 tổ chức hiệp đồng chuẩn bị chiến đấu các mục tiêu đã được chuẩn bị, như: Cầu Cháy, Hòn Sặc, Hòn Kén. Trinh sát của bộ phận tiền phương phát hiện địch tăng cường chốt giữ trên trục đường 5, vận chuyển phương tiện bằng máy bay tập kết ở Thạnh Hội, cơ quan tham mưu dự báo địch có thể vượt sông Ba sang đường 5, không theo đường 7 về thị xã Tuy Hòa.
Để chuẩn bị đánh địch rút theo đường 5, chỉ huy tiền phương quyết tâm trước tiên phải tấn công các chốt trên trục đường 5 do lực lượng bảo an chốt giữ; thực hiện đúng kế hoạch được chuẩn bị, tạo địa bàn. Có hậu phương, bảo đảm tấn công địch đúng kế hoạch và các mục tiêu đã được chuẩn bị. Đây là quyết tâm táo bạo, linh hoạt, quyết đoán, dám chịu trách nhiệm của người chỉ huy trước cấp trên.
Theo kế hoạch, đêm 18, rạng sáng 19/3/1975, bộ phận tiền phương trực tiếp chỉ huy Tiểu đoàn Bộ binh 13 cùng một bộ phận hỏa lực của Tiểu đoàn Trợ chiến 189 tấn công tiêu diệt cứ điểm Cầu Cháy do tiểu đoàn thiếu bảo an chốt giữ, sau đó trụ lại đánh địch phản kích. Đại đội Đặc công 25 tập kích cứ điểm Hòn Sặc, do địch tăng cường đông, ta không làm chủ được trận địa. Đại đội Đặc công 201 tập kích cứ điểm Hòn Kén, địch tăng cường chốt giữ, nên ta không thực hiện được ý định, vì vậy tiền phương dùng hỏa lực tập kích vào Hòn Kén, làm thương vong một số quân địch, gây hoảng sợ.
Tiểu đoàn Bộ binh 9 tập kích quân địch ở Mỹ Thạnh Đông, Mỹ Thạnh Trung, tiêu diệt một bộ phận địch. Sáng 19/3, tiểu đoàn dùng hỏa lực và 1 đại đội bộ binh đánh chiếm lại Hòn Sặc, giải quyết thương binh, tử sĩ đưa về phía sau; đồng thời tổ chức một bộ phận trụ lại Hòn Sặc sẵn sàng đánh địch từ Tây Nguyên xuống.
Ngày 19/3/1975, quân địch phản kích quyết liệt ở Cầu Cháy, trục đường 5 tại khu vực ga Gò Mầm, nhưng đều bị lực lượng ta đánh bật, tiêu diệt một bộ phận địch, bắn rơi một máy bay, giữ vững trận địa.
Để chuẩn bị đánh quân địch từ Tây Nguyên xuống, chỉ huy tiền phương bố trí lại lực lượng, tập trung sức đánh quân địch. Ta sử dụng Đại đội Bộ binh huyện và Đại đội 7 Đặc công, một đại đội bộ binh Tiểu đoàn 13 đánh quân địch từ phía đông phản kích lên, tiêu diệt từng bộ phận, tạo điều kiện cho các đơn vị của tỉnh tập trung tiêu diệt quân địch.
Từ ngày 19/3/1975 đến 25/3/1975, địch phản kích quyết liệt từ hai hướng, nhưng đều bị quân ta chặn đánh quyết liệt, giữ vững trận địa; chia cắt hai cánh quân, không cho chúng bắt liên lạc được với nhau. Cánh quân Tây Nguyên xuống thiếu lương thực, thiếu nước uống nhưng chúng rất ngoan cố phản kích liên tục để tìm đường tháo chạy. Bộ đội ta ngoan cường bám trụ, quyết tâm tiêu diệt địch.
Ngày 24/3/1975, Trung đoàn 64 của Sư đoàn 320 truy kích địch theo trục đường 7 đến phía Tây Củng Sơn thì bắt liên lạc được với Tiểu đoàn 96 địa phương, tổ chức tấn công quận lỵ Củng Sơn, đánh chiếm yếu khu Phú Đức, Tuy Bình. Địch phát hiện bộ đội chủ lực của ta truy kích, ra lệnh thả bom phá cầu phao bắc qua sông Ba, phá hủy một số xe ở hai đầu cầu. Địch vội vã điều động máy bay, pháo binh, bắn phá quyết liệt trên trục đường 5 để yểm trợ cho bộ binh của chúng tháo chạy. Các tiểu đoàn bộ binh của ta vận động tấn công, chia cắt địch trên trục đường 5, bắt sống hàng nghìn tên, số còn lại ra đầu hàng. Quân ta thu hàng trăm xe các loại, làm thất bại hoàn toàn cuộc rút quân chiến lược từ Tây Nguyên xuống duyên hải của địch vào trưa 25/3/1975. Quân giải phóng tranh thủ thời cơ nhanh chóng tổ chức tháo gỡ bom, mìn trục đường 7 (từ dốc Đá Đề đến Dinh Ông), tổ chức hiệp đồng, phân công nhiệm vụ.
Đến 5 giờ sáng ngày 1/4/1975, quân ta nổ súng tấn công vào thị xã Tuy Hòa. Pháo 105 ly, súng cối 120 ly của ta đặt ở Hòa Thắng bắn mạnh làm tê liệt các trận địa pháo của địch. Cùng lúc đó, xe tăng của ta theo Đường 7 chi viện cho Tiểu đoàn 4, Trung đoàn 2 đánh chiếm các mục tiêu cầu Ông Chừ, cầu Ðà Rằng và Nhạn Tháp. Tới 5 giờ 45 phút, quân ta đánh chiếm xóm Ðạo, sân bay khu chiến, phát triển theo Đường 6, đường Lê Lợi, chiếm Ty Ngân khố, khu công chức. Trong lúc đó, ở hướng Bắc thị xã, Trung đoàn 64 Sư đoàn 320 đánh chiếm tỉnh đường, Ty Cảnh sát, Trung đoàn bộ 47, Gò Ðá, núi Chóp, núi Chài. Tiểu đoàn 96, Ðại đội 25 và một bộ phận của Tiểu đoàn pháo hỗn hợp 189 tiến công địch ở Núi Sầm, Long Tường, xóm Lẫm, Quy Hậu, Phước Khánh, Phước Hậu...
Phát huy khí thế tiến công thần tốc, đến 8 giờ sáng cùng ngày, Sư đoàn 320 Binh đoàn Tây Nguyên phối hợp với bộ đội địa phương đã hoàn toàn làm chủ thị xã Tuy Hòa, sau đó lần lượt giải phóng hầu hết các huyện trong tỉnh như: Tuy An, Sông Cầu, Ðồng Xuân; bắt Chuẩn tướng ngụy Trần Văn Cẩm và Đại tá Vi Văn Bình.
Ðến 11 giờ ngày 1/4/1975, thị xã Tuy Hòa và toàn tỉnh Phú Yên được hoàn toàn giải phóng. Chiến thắng Đường 5 là mốc son hào hùng của quân và dân tỉnh Phú Yên trong chiến dịch mùa Xuân năm 1975, đập tan kế hoạch rút lui chiến lược của địch, tạo thuận lợi cho quân và dân Phú Yên, phối hợp với Sư đoàn 320 chủ lực, tấn công nổi dậy giải phóng Phú Yên vào ngày 1/4/1975, góp phần to lớn vào chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử, giải phóng miền Nam vào ngày 30/4/1975, thống nhất đất nước.
